Moderne kunst in eeuwenoude kerk: unieke expositie van Barbara van Dijk

’s-Heer Abtskerke – ‘‘Om zo’n gebouw in stand te houden in alle stilte, dan is dat luxe,’’ volgens kunstenares Barbara van Dijk. In de kleine middeleeuwse Johannes de Doperkerk exposeert ze deze en volgende maand. De expositie is uitzonderlijk dit keer. Er wordt slechts één kunstwerk getoond. In de prachtige oude kerk, omringd door stilte, wordt men uitgenodigd in het koor om te komen ‘‘fluisteren met het kunstwerk.’’

Door Hanna Ippel

De kerk programmeert vaker kunst en cultuur, maar dit keer is er iets unieks: een expositie met slechts één kunstwerk. Of toch twee? Van Dijk toont het schilderij Keerzijde: een werk met twee zijden die elkaars tegenpolen vormen.

Van Dijk kocht in 2009 het witte kerkje in Ovezande. Ze restaureerde het en nu wordt het gebruikt voor uiteenlopende activiteiten. Van Dijk werd voor de expositie benaderd door Hanneke van Baalen, contactpersoon voor exposities in de Johannes de Doperkerk. Van Baalens man Hans, organist, speelde ooit tijdens een  lintjesuitreiking in het witte kerkje. Met dit eerste contact is het balletje gaan rollen. Van Baalen vroeg op een gegeven moment of Van Dijk wilde exposeren in de Johannes de Doperkerk.

Context

Opdrachten ziet ze als een context, vertelt Van Dijk. Toen ze werd benaderd, was het schilderij ‘‘alleen nog maar een idee.’’ Alles moest nog worden vormgegeven. Ze koos voor een paneel met de vorm van de kerkramen: ‘‘Ik neem het uitgangspunt buiten mezelf.’’ De omgeving waarvoor ze werkt, is voor haar altijd leidend. Het is voor haar een uitdaging om uit te vinden wat iemand anders in gedachten heeft. Schilderen ziet ze daarom als samenwerking. De kunstenares werkte veel samen met Van Baalen en Martine Bauer, eveneens betrokken bij exposities in de kerk, die aanwezen wat zij mooi vonden. Ze zegt niet op elke opdracht ja, maar de Johannes de Doperkerk voelde meteen goed. 

Hoewel ze niet gelovig is opgevoed, fascineren kerken haar. De eeuwenoude kruiskerk, waarvan de parochie teruggaat tot de twaalfde eeuw, inspireert haar. ‘‘Mensen van toen, zijn net zoals wij: mensen met verdriet en vreugde.’’ Op oude plekken is het ‘‘alsof je dat nog voelt, dat je voeten op grond staan waar al zoveel voeten hebben gelopen.’’ Dat vindt ze magisch.

Keerzijde

Van Dijk noemt haar werk ‘‘Keerzijde’’. Ze heeft dit zo genoemd omdat ze zich blijft verbazen over hoe het leven tegelijk prachtig en pijnlijk kan zijn. Ze noemt haar hond George als persoonlijk voorbeeld: ‘‘Aan de ene kant heb je aanhankelijkheid, loyaliteit en vrolijkheid, maar je hebt ook het verdriet dat je na verloop van tijd afscheid moet nemen van zo’n dier.’’ George is daarom ook verwerkt in het schilderij. ‘‘Als je het kwijtraakt, dan heb je de pijn daarvan.’’ 

Hoewel het werk de vorm van een altaarstuk heeft, schilderde ze geen christelijke symboliek. Ze liet zich inspireren door teksten van William Shakespeare en Nick Cave, schilderijen van Jan van Huysum en beeldhouwkunst van William Wetmore Story. Christelijke symbolen betekenen voor iedereen iets anders, zegt ze, daarom zocht ze naar thematiek die universeel herkenbaar is en tot nadenken aanzet.

Zoals in veel Zeeuwse kerken het geval is, kampt ook de Johannes de Doperkerk met leegloop. Er is nog maar eens in de drie weken een zondagsdienst. Toch blijft het gebouw levendig. Bart van Hasselt, aanspreekpunt voor verhuur van de kerk, benadrukt dat ‘‘de kerk doordeweeks ook kerk is.’’ Er worden concerten en exposities georganiseerd. De afname van kerkgangers staat volgens Van Hasselt en Van Baalen niet haaks op de culturele activiteiten. Het is geen keerzijde. Kerken zijn door de eeuwen heen voor uiteenlopende doeleinden gebruikt, zeggen ze. Het gebouw is meer dan een plek die alleen op zondag open is. Wat blijft, is de rol van de kerk als plek die bijdraagt aan ontmoeting van de gemeenschap.

Details

Van Baalen is samen met Van Hasselt enthousiast over het kunstwerk. ‘‘Het is duidelijk anders dan andere exposities hier,’’ zegt ze. ‘‘Mensen herkennen bijvoorbeeld de bloemen op het stuk van schilderijen in het Rijksmuseum.’’ 

Van Hasselt vult aan: ‘‘je ontdekt steeds meer hoe dichterbij je komt.’’ De achterkant noemt hij verrassend, omdat die ‘‘compleet anders’’ is. Hij keek de afgelopen weken steeds even kort en zag telkens iets nieuws. ‘‘Als ik heel eerlijk ben, had ik tot vanmiddag de hond nog niet ontdekt, zo ontdek je elke keer weer wat.’’

Keerzijde is in april en mei elke zaterdag gratis te bezoeken tussen 13.30 en 16.30 uur. Omdat de details op de foto niet tot hun recht komen, worden bezoekers uitgenodigd om het werk in levenden lijve te komen bekijken.