Natuurbelevenis met een ‘schattig’ vogeltje

Vogeltjes zingen in de lente, dat is algemeen bekend. Daarom is het zo merkwaardig dat nu de herfst net begonnen is, we tijdens iedere ochtend- of avondschemering toch nog een vogel horen zingen. Je hoort hem, en met wat moeite, zie je hem zingen vanaf zijn uitkijkpunt in een boom of op een paaltje. 

Door Peter Boelee

In vogelkijkcursussen die ik jaren geleden gaf, beschreef ik deze zang alsof het vogeltje steeds vergeet wat hij aan het doen is en het zich dan opeens herinnert. Dit typisch steeds onderbroken liedje hoort bij de Roodborst. Of zoals ze steevast worden genoemd het ‘Roodborstje”. Een naam die hoort bij een ‘schattig’ vogeltje maar niets is minder waar.

In het voorjaar zingt elke mannelijke vogel om andere vogels te laten weten waar de grenzen liggen van zijn territorium maar ook om een vrouwtje te interesseren om samen in zijn territorium een gezin te stichten.

Willen ze toch in zijn territorium binnendringen, dan volgt er een gevecht op leven en dood. 

Maar in de winter zingt hij met nog maar één reden, niet om vrouwtjes te verleiden maar uitsluitend en alleen om alle Roodborstjes in de buurt te laten weten dat dit zijn territorium is waar hij deze winter zijn voedsel zal vinden. Het liedje van een Roodborstje klinkt aarzelend, niet echt strijdvaardig maar dat is onze interpretatie want collega Roodborsten weten dat het menens is.

Willen ze toch in zijn territorium binnendringen, dan volgt er een gevecht op leven en dood. En dat laatste is geen uitzondering, vaak overlijdt één van de vechtersbazen na zo’n gevecht. Misschien heb je dat zelf wel eens gezien, een roodbruin verenballetje van twee vechtende Roodborsten over straat rollend, vechtend zonder oog te hebben voor gevaren als katten en auto’s. Dan zijn ze zo schattig niet meer.

In de zomermaanden zitten ze soms op je spa wanneer je in de tuin aan het werk bent, in de hoop dat je insecten voor ze opjaagt. In de winter lijkt hij nog tammer, vindt zijn eten onder je vogelvoertafel of hij gaat gewoon op de vensterbank zitten. Soms ziet hij daar zijn spiegelbeeld in de ruit, dat heeft hem het bekende liedje opgeleverd: “Roodborstje tikt tegen het raam.. tik, tik, tik. Laat mij erin, laat mij erin.. ‘t Is hier te guur en te koud naar mijn zin “. Een veel te romantisch beeld gevend van een vogeltje dat op leven en dood wil vechten met de rivaal die hij in de spiegelende ruit ziet.

Je ziet Roodborstjes het hele jaar door in je tuin, het park of bos waardoor het lijkt alsof het om een standvogel gaat en niet om een trekvogel. Maar wat je niet ziet is, dat het Roodborstje dat bij jou elk voorjaar in de tuin aanwezig is een andere Roodborst is dan die je tijdens de wintermanden in de tuin ziet. Jouw ‘zomer roodborstje’ vertrekt in het najaar naar het zuiden en zijn plaats wordt ingenomen door een Russisch of Fins sprekende Roodborst.

Nee, dat is niet helemaal waar want ook al komen ze uit het hoge noorden hun taal of in dit geval hun liedje is overal in Europa hetzelfde. Helder klinkend maar aarzelend en een beetje blikkerig. Je mag nu zelf bepalen of je het nog steeds een ‘schattig’ vogeltje vindt….

Onderstaande foto van een Roodborstje dat vecht met zijn rivaal in een spiegelende ruit is van Bert van Zantwijk. Helaas is Bert in juli van dit jaar overleden maar op zijn ontzettend interessante site kun je de betekenis van oorspronkelijke teksten van oude volksliedjes en de herkomst van Nederlandse volksgebruiken en tradities te lezen. Zo is het liedje ‘Roodborstje tikt tegen ´t raam´ een stuk gelaagder dan op eerste gezicht lijkt.

Bert van Zantwijk schrijft in zijn artikel over de oorsprong van het kinderlied Roodborstje tikt tegen ’t raam. Hij legt uit dat de huidige tekst afwijkt van eerdere versies en van het oorspronkelijke gedicht van Jan Goeverneur uit 1866. Daarnaast bespreekt hij volksgeloof rond roodborstjes, waaronder hun relatie met dood en voorspellingen. Ook verduidelijkt hij dat roodborstjes tegen ramen tikken vanwege territoriumgedrag. Het lied blijkt uiteindelijk terug te gaan op het Duitse gedicht Vogel am Fenster van Wilhelm Hey (1833).